बुटवल । जनै र रक्षावन्धन वैदिक एवं शास्त्रीय विधि अनुसार बनाइएको पवित्र र शुद्ध हुनुपर्ने धार्मिक मान्यता छ । तर पछिल्लो समय धर्म, संस्कृति र संस्कारलाई नै खलल पुर्याउने गरी नक्कली जनै र रक्षाबन्धनको बिगबिगी बढ्दै गएको वैदिक र शास्त्रीय विधि अनुसार जनै बनाउँदै आएका उद्योगीको गुनासो छ ।
नेपालकै सबैभन्दा पुरानो बुटवलको राधा धागो उद्योगले वेदमा भनिए अनुसार शास्त्रीय विधिपूर्वक जनै र रक्षावन्धन उत्पादन गर्दै आएको छ । पछिल्लो समय जनै बनाउने चलन हराउँदै जाँदा बुटवल–६ राममन्दिर लाईनका साहित्याचार्य बुद्धिप्रसाद शर्मा पाण्डेयले भने विसं २०५८ सालदेखि निरन्तर जनै र रक्षावन्धन उत्पादन गर्दै आएका छन् ।
नेपालमा भारत लगायतका देशबाट आयात हुने जनै वेदमा उल्लेख भए अनुसारको नपाइएपछि अवकाश प्राप्त शिक्षकसमेत रहेका पाण्डेयले उद्योग नै सञ्चालन गरेर जनै उत्पादन थालेका हुन् । २०६० सालमा उद्योग विभागमा फर्म दर्ता गरी ट्रेडमार्क लिएर उद्योग नै सञ्चालन गरी ३ वटा ब्राण्डमा जनै उत्पादन गर्दै आएको उनले बताए ।
शास्त्रीय जनै, वैदिक जनै र राधा पवित्र जनै पाण्डेयको उत्पादन हो । अहिले उनको उद्योगले वार्षिक ५० लाख जनै उत्पादन गर्दै आएको छ । भने वार्षिक १० करोडको कारोबार हुने गरेको छ ।
स्थानिय बजारलाई लक्षित गरी जनै उत्पादन सुरु गरेका पाण्डेयको उद्योगमा उत्पादन भएका जनै तथा रक्षाबन्धनको अहिले विदेशमासमेत माग बढ्दो छ । धर्म संस्कृति बचाउने उद्देश्यबाट जनै उत्पादन सुरु भए पनि अहिले आम्दानीको राम्रो श्रोतसमेत बनेको छ ।
बजारमा वैदिक विधिविपरीत पोलिस्टर धागो मिश्रित जनै र रक्षाबन्धनको बढ्दो प्रयोगका कारण नेपालको धर्म संस्कृतिमाथि नै प्रहार भएको साहित्याचार्य पाण्डेयको भनाइ छ । हिन्दू धर्मका वैदिक ग्रन्थ अनुसार जनैलाई ब्रह्मसूत्र अर्थात् वेदोक्त कर्म सम्पादन गर्न र वेदाध्यायन गर्ने अधिकार प्राप्तिका लागि धारण गर्न मन्त्रिएको धागो भन्ने बुझिन्छ ।
शुद्ध जनै र रक्षाबन्धनमा सुती धागोबाट बनेको ५४ सरा हुनुपर्नेमा बजारमा पाइने आयातित जनैमा यस्तो विधि नपुर्याई केवल नाफा कमाउनकै लागि पोलिस्टर र बिभिन्न केमिकल मिसाएर बनाउने गरिएको साहित्याचार्य शर्माको दाबी छ । ‘काँचो धागोको ९ सरा बेरेर जनैको एक डोरा तयार हुन्छ । त्यही ६ डोरा संगालेर (५४ सरा)को एउटा जनै तयार हुन्छ ।’, साहित्याचार्य पाण्डेयले भने, ‘शिखा जनैको महत्वपुर्ण भग हो । यसलाई ब्रम्हगाँठो समेत भनिन्छ । जनैका दुई शिखामध्ये एउटा शिखामा रहेका तीन डोरालाई ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वर तथा अर्को शिखाको डोरालाई कर्म, उपासना र ज्ञानका तीन योग मानिन्छ ।’
शिखासहितको जनैलाई वैदिक मन्त्रले मन्त्रेपछि त्यो पूर्ण हुने उनले बताए । ‘जनै मन्त्रँदा शिखामा तीनै जना देवता, अरुन्धतीसहित सप्तऋषिको पूजा गरी ब्रह्म तेज पैदा गर्ने बनाउनुपर्छ । यसरी बनाइएको जनैले नै शास्त्रमा वर्णन गरेबमोजिमको फल दिन्छ ।’, पाण्डेयले भने । साहित्याचार्य पाण्डेयको काममा परिवारले पनि साथ दिएको छ । छोराहरु नुरु र झंकार पाण्डेले उद्योगको व्यवस्थापन र बजारीकरणको काम गरीरहेका छन् । हाल उद्योगमा करिब ५ सय जनाले प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष रुपमा रोजगारीसमेत पाएका छन् ।
