चलचित्र पत्रकार संघ नेपाल, रुपन्देहीले २ वटा पुरस्कार वितरण गर्दै रुपन्देहीमा ६९ हजारभन्दा धेरै बालबालिकालाई पोलियो विरुद्धको खोप लगाइँदै शान्तिपुरमा सञ्चालन गरिएको स्वास्थ्य शिविरमा १७ सयको निःशुल्क उपचार गुल्मीमा बाढीले पुल निर्माणका सामग्रीमा क्षति तराईमा फेरि चल्न थाल्यो तातो हावा गुल्मीमा बस दुर्घटना हुँदा सहचालकको मृत्यु, चालकको अवस्था गम्भीर लुम्बिनीबाट सगरमाथा लगियाे अखण्ड शान्ति दीप चार प्रदेशका पहाडी भेगमा हावाहुरीसहित वर्षाको सम्भावना पोखरादेखि तम्घास आउँदै गरेको बस फलाटेमा दुर्घटनाः १२ जना घाइते परिवारले अन्तेष्टी गरिसकेको शवलाई प्रहरीले ५ दिनपछि कव्रस्तानबाट उत्खनन्                
समाचार :

ऋषि पञ्चमी : महिनावारी पाप होइन, उत्सव मनाउँ

हामी मध्य तीजमा छौं । ४ दिन मनाइने भए पनि महिनादिनदेखि नै तीजका भेटघाटहरुमा रमाइरहेका छौं । रातो वस्त्र, गहना लगाएर नजिकका इष्टमित्रसँग भेटघाट गरिरहेका छौं । नाचगान गरी तीजको उत्सव मनाइरहेका छौं ।

आफ्नो आन्तरिक क्षमतालाई गीतका शब्दहरुबाट व्यक्त गर्ने र महिलालाई सिर्जनात्मक बनाउने भएकाले तीज पर्वको महत्व हामीले स्वीकार पनि गरिरहेका छौं । यद्यपि, महिला सशक्तीकरण भनिरहँदा, सिर्जनात्मकता वृद्धि भनिरहँदा महिला द्वेषी दिन पनि छ । महिलासँग सृष्टिको सुन्दर अनि विवेकी प्राणी मानिस सिर्जना गर्ने प्रकृतिपदत्त क्षमता छ । एकातिर सृष्टिको सुन्दर सिर्जना गर्ने प्राकृतिक क्षमता अर्कोतिर महिला द्वेषी दृष्टिले निर्माण गरेका ऋषि पञ्चमी जस्ता दिन । जसले महिलालाई कमजोर र अछूत करार गरिदिएको छ ।

एउटै पर्वभित्र महिलालाई सशक्त परिभाषित पनि गर्ने र अर्कोतिर कमजोर करार गर्ने कस्तो सांस्कृतिक संयोजन ?

समाज परिवर्तनशील छ । मानव विकासको क्रम जतिबेला वैयक्तिक सम्पत्तिको विकास थिएन, त्यो समय को माथिल्लो वा तल्लो कुनै परिभाषित श्रेणी थिएन । समाज विकासको क्रमसँगै सबैभन्दा पहिले परिवार संस्थाको उदय भयो । अनि सुरु भयो, व्यक्तिगत सम्पत्ति आर्जन गर्ने परम्परा । भूमि जहाँबाट उत्पादन बढाएर लामो समय जिउने आधार बनाउन सकिन्छ, त्यही बढाउने ध्येय मानवमा बढ्दै जाँदा सम्पत्तिको स्वरुप परिवर्तन हुँदै गयो ।

त्यसपछि महिलालाई पनि आफूमात्रको वा परिवारभित्रको सम्पत्तिमा पुरुष सत्ताले नियन्त्रण गर्ने उपक्रम थालनी भएको समाजलाई लैंगिक दृष्टिबाट परिभाषित गर्ने विद्वानहरुका अनुसन्धानले पुष्टि गरिसकेको छ । पुरुष सत्ताले सिंगो महिलालाई मात्रै नियन्त्रण गरेन, विस्तारै उसका अंगअंगलाई सम्पत्तिको रुपमा लिएर त्यसलाई समेत नियन्त्रण गर्न थालेको देखिन्छ । जसको परिणाम चरित्र जोगाउने उपमाहरुमा सार्वजनिक भए ।

यसैको उदाहरण हो, हामीले रौनकतापूर्वक मनाइरहेको तीजको अन्तिम दिन ऋषि पञ्चमी पूजा । सात ऋषि, जसको आराधनाले महिनावारी पाप मोक्ष हुन्छ भनी पण्डितहरुले परिभाषित गरे ।

हामी यसै पनि सन्तानोत्पादन गर्ने जिम्मेवारीमा रह्यौं । सन्तान, परिवारको उन्नयनको लागि आफूलाई समर्पित गरिरहँदा यति धेरै कालखण्ड बितेछ कि आफ्नै शरीर नियन्त्रित भइसकेको पत्तै पाएनौं । त्यसैले त हामीलाई आज महिनावारी पाप मोक्ष पूजा गर्दा स्वयं अपमानित भएको बोध हुँदैन । हामी परिवारसत्ताको संरचनामा यति तल पुग्यौं कि कहिल्यै आफ्नो शरीरलाई स्वतन्त्र राख्नुपर्छ भनेर भेउ नै पाएनौं ।

धर्ममा व्याख्या गर्न सर्वस्वीकार्य एकाधिकारमा रहेकाहरुले हामीलाई घुमाउरो पाराले तल्लो वा अछूत र आफूहरु ऋषि कोटीको भएको व्याख्या गरिरहे । त्यसपछि आफैं जन्मिने महिलाका पाठेघरबाट गर्भ नरहेपछि हरेक महिना बग्ने रगतलाई अशुद्ध ठहर्‍याइदिए ।

अझ अशुद्ध र शुद्धको परिभाषालाई मजबुत बनाउन यस्ता कथाहरु बुन्दै गए, हामी पत्याइरह्यौं-

एकपटक विदर्भ देशमा उत्तङ्क नामका ब्राह्मण आफ्नी पतिव्रता पत्नीका साथमा निवास गर्थे । उनको परिवारमा एउटा पुत्र र एउटी पुत्री थिए । ब्राह्मणले आफ्नी छोरीको विवाह एकजना असल ब्राह्मणसँग गरिदिएका थिए । तर, उनकी पुत्री विधवा हुन पुगिन् । उनी आफ्नो वैधव्य माइती बसेर गुजार्दै थिइन् । उत्तङ्क ब्राह्मण आफ्नो आउँदो वृद्धावस्था र दुःखी कन्यालाई समेत लक्षित गरी पुत्रलाई घरव्यवहार जिम्मा लगाएर आफ्नी स्त्री र पुत्रीका साथमा गङ्गाका तटमा आश्रम बनाएर बस्न थाले ।

कन्याले पनि आफ्ना वृद्ध मातापिताको सेवाका साथै आफूलाई ईश्वर आराधनामा लगाउन थालिन् । एक दिन दिनभरि काम गरेर थाकेकी ती ब्राह्मण पुत्री आश्रम नजिकै एउटा ढुङ्गोमा अडेस लागेर आराम गर्ने उद्देश्यले पल्टिइन् । आधा रातमा ती कन्या निदाएकै बेला उसको शरीरमा कीरा उत्पन्न भए । बिहान व्युँझिँदा आफ्नी छोरीको शरीरमा कीरा परेको देखेर ब्राह्मणी असाध्यै विलाप गरी रुन थालिन् । रूँदारुँदै बेहोस भइन् । होश फर्किएपछि कन्यालाई बोकेर आफ्ना पति ब्राह्मण उत्तङ्क ऋषि भए ठाउँमा लिएर गइन् । अनि पुत्रीको अवस्था किन त्यस्तो हुन गयो भनी अनुरोध गरिन् ।

ब्राह्मणीका कुरा सुनेर उत्तङ्कले आफ्ना आँखा थुनी ध्यानदृष्टिले विचार गरी भने- हाम्री छोरी पूर्वजन्ममा कुनै एउटी ब्राह्मणी थिइन् । यिनले एक पटक रजस्वला हुँदा घरका समस्त भाँडाकुँडा चलाउनुका साथै स्पृश्यास्पृश्यको ख्यालै राखिनन् । यति दोषका कारण यस जन्ममा यिनको शरीरमा कीरा परेका हुन् । शास्त्रअनुसार रजस्वला भएर बिटुलिएका स्त्रीहरू पहिलो दिन चण्डाल्नी, दोस्रो दिन ब्रह्मघाती, तेस्रो दिन पवित्र धोबिनी समान हुने गर्छन् र चौथो दिन स्नान गरी शुद्ध हुने गर्छन् ।

घर व्यवहारमा शुद्ध मानिए पनि पाँचौं दिनमा मात्र देवकार्यका निम्ति र सातौं दिनमा पितृकार्य गर्न योग्य हुने गर्छन् । पछि जब ऋषि पञ्चमीको व्रतको अवसर प्राप्त भयो र आफ्ना संगीसाथीले व्रत लिन सुझाव दिँदासमेत वास्ता गरिनन् । व्रत र पूजाआजाको दर्शन मात्रले गर्दा यिनले ब्राह्मण कुल प्राप्त गरिन् । तर, यिनले व्रत लिन तिरस्कार गरेकी हुनाले यिनको शरीरमा कीरा परे ।

हामी स्वयंमा यति कमजोर भयौं कि यस्ता कथाहरु पत्याउने मात्रै होइन, पाप गर्‍यौं भन्दै पहिलो महिनावारीमा घैंटोको पूजा त वर्षैपिच्छे महिनावारी पाप कटाउन पूजा गरिरह्यौं । आज समाज बदलिएको छ । हामी आफू र आफ्ना सीमाहरुलाई बुझ्ने भइसकेका छौं । स्वाभाविक प्रजनन विकासको बारेमा बुझ्न हामीलाई दैवी शक्ति आवश्यक छैन । आज न पुरोहित पण्डितले हाम्रो महिनावारी प्रक्रियाका रुपमा बुझाइदिने प्रतीक्षा नै गर्नुपरेको छ ।

यसै पनि तीज हामी महिलालाई भावना व्यक्त गर्न सशक्त बनाउने पर्व हो । महिनावारीलाई मर्यादित बनाइ महिलाका जीवन विभेदरहित हुनुपर्छ भन्ने अभियान चलाउने राधा पौडेल पनि तीज महिलाको सशक्त पर्व हो भन्नेमा विश्वस गर्छिन् । उनी अझ आफ्ना विकसित हुँदै गरेका अंगहरुलाई महसुस गर्ने र महिलाहरुबीच आआफ्ना शारीरिक मानसिक अवस्थाका बारेमा अभिव्यक्त गर्ने पर्व तीजलाई ठान्छिन् ।

यस्तो महत्वपूर्ण पर्वलाई हामीले महिनावारी उत्सवको रुपमा मनाउन सक्छौं । अन्तिम दिन जसलाई वर्षौंदेखि पापमोक्ष पर्व भनिरहेका छौं, त्यही दिन तीज मनाउने मानिसहरुबीच आफ्ना पहिलो महिनावारी अनुभव बाँड्ने । महिनावारी सुक्ने समय जसलाई रजनोवृत्ति भन्छौं, यस अवस्थामा आउने हार्मोनहरुका परिवर्तनबारे छलफल गर्न सक्छौं ।

पहिलोपटक महिनावारी हुँदै गरेका वा महिनावारीको उमेर छेउछाउ पुगेका छोरीहरुलाई पहिलो महिनावारीका व्यवहारिक कुराहरु सिकाउन सक्छौं ।

अहिले महिनावारीका बेला खानपान वास्ता नगर्दा रक्तअल्पता जस्ता समस्याबाट धेरै संख्यामा किशोरीहरु प्रभावित भएका तथ्यांकहरु राज्यले नै सार्वजनिक गरिरहेको छ । त्यो समय कस्ता खानेकुरा खाने वा कसरी आफ्नो प्रजनन स्वास्थ्यमा ध्यान दिने सिकाउन सक्छौं । महिनावारी प्याडका फरक फरक प्रकारहरु र प्रयोगका तरिका सिकाउन सक्छौं ।

हामीले मनाउने तीज उत्सवभित्रकै मिनी उत्सवको रुपमा ऋषि पञ्चमीलाई ‘महिनावारी विशेष दिन’ को रुपमा सरकारी क्यालेण्डरमा नै घोषणा पनि गर्न सक्छौं । राज्यले महिनावारी पाप होइन भनेर ऋषि पञ्चमी बिदा कटौती गरिसकेको छ । तर, पाप मोक्ष पूजाहरु रोकिएका छैनन् ।

बरु, महिला मन्त्रालय, राष्ट्रिय महिला आयोग, मर्यादित महिनावारी अभियन्ताहरुले ऋषि पञ्चमीको दिनलाई मर्यादित महिनावारी उत्सवको रुपमा मनाउन पहल गरौं । परिवर्तनको लागि ठूला अभियान चाहिँदैन । साना तर समाज परिवर्तनको महत्वपूर्ण कडी ऋषि पञ्चमीलाई बेग्लै तरिकाबाट मनाउने विकल्पको खोजी सुरु गरौं ।

नेपाल प्रेसबाट

तिनाउ न्युज

तिनाउ न्युज डटकम बुटवल बाट प्रकाशित हुने अनलाइन पत्रिका हो !

लेखक बाट थप

प्रतिक्रिया दिनुहोस !

सम्बन्धित समाचार