खेतीयोग्य जमिनसँगै सिमसार हुने क्षेत्र रुचाउने भएकाले पनि सारसका लागि लुम्बिनी क्षेत्र प्रख्यात मानिन्छ । उड्न सक्ने सबैभन्दा ठूलो पक्षी सारस ४० देखि ५० फिटको उचाइमा उड्न सक्छ । प्राकृतिक रूपमा रहँदा ३० वर्षभन्दा धेरै आयु बाँच्न सक्ने सारस वयस्क अवस्थामा पुग्दा ५ फिट उचाइ र १० किलो तौलसम्मको हुने गर्छ ।

विश्वकै दुर्लभ पक्षी मानिने सारसको संरक्षणका लागि लुम्बिनी विकास कोषसमेत लागेको छ । नेपालमा पाइने सारसको कुल संख्यामध्ये लुम्बिनी क्षेत्रमा मात्र ८० प्रतिशत बसोबास गर्छन् ।

लुम्बिनीआसपासका सियारी, शुद्धोधन, मायादेवी, मर्चवार, कपिलवस्तुको जगदिशपुर ताल, नवलपरासीलगायतका ठाउँमा गरी कुल सारसको संख्यामध्ये ८० प्रतिशत यहाँ पाइने चराविद् हेमसागर बरालले बताए ।

पछिल्लो समय लुम्बिनीमा सारसको संरक्षणमा ध्यान दिइएको छ । सिमसार क्षेत्र रुचाउने भएकाले सीमसारको क्षेत्र संरक्षण गरिएको लुम्बिनी विकास कोषले जनाएको छ ।

लुम्बिनीमा सारसलाई गौतमबुद्धको जीवनसँग समेत जोड्ने गरेको पाइन्छ । दाइ देवदत्तले प्रहार गरेको वाण लागेर घाइते भएको सारसलाई उपचार गरेर सिद्धार्थ गौतमले जीवनदान दिएको बताइन्छ ।

यसरी प्राण लिने र प्राण बचाउने दुई भाइको विवादपछि राजा शुद्धोधनसमक्ष लैजाँदा पक्षीको प्राण लिनेभन्दा जीवन बचाउनेको हक लाग्ने फैसला राजाले गरेको र गौतमुबद्धको जीत भएको बताइन्छ ।

गौतमबुद्धको जीवनमा भएको यो प्रेरणादायी मानिने कथा अहिले पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ । शान्ति र प्रेमको प्रतीक मानिने सारस हेर्न विश्वका पर्यटक र चराविद् लुम्बिनी क्षेत्रसम्म आइपुग्छन् ।

संरक्षित पक्षी भएकाले यसलाई मार्न वा अण्डा नष्ट गर्न नपाइने व्यवस्था राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन, २०२९ ले गरेको छ ।

त्यसो गर्ने व्यक्तिलाई १५ हजारदेखि ३० हजारसम्म जरिमाना वा ३ देखि ९ महिनासम्म कैद वा दुवै सजाय हुने कानुनी व्यवस्था छ ।